Maruxa Fernández LLamazares
 

Cultura, comunicación e castración

Julián Hernández
Escritor e membro de Siniestro Total


A nai de Marcel Duchamp comentoulle ao seu fillo o día que lle deu por lle poñer bigotes á Gioconda:

-Pero, que fixeches, badocas?

Cantaruxaba Coco de "Barrio Sésamo": alrededor, alrededor, alrededor, alrededor, arriba, abajo y entre... E mentres tanto, o medo cultural burgués é o medo do porteiro ante o penalti. Ese penalti que les cuelan de cando en vez e converte a cultura oficial nunha floriña de pitiminí temerosa de Deus. Cal tremente xelatina, a comunidade asiste asombrada ao Traxe Novo do Emperador. Está espido, si, mais, quen é o ousado que llo di en voz alta? E non por nada, mais é que xa metemos o zoco unha morea de veces e non é cuestión de seguir insistindo. Na estrea en París de "A consagración da primavera" de Stravinsky, as nosas bisavoíñas patearon até a apoplexía o que consideraron unha tomadura de pelo; e máis tarde, cando souberon -por terceiros- que aquilo era chupiguai, arrepentíronse e fixéronnos xurar a todos os seus descendentes que xamais contariamos a ninguén que se esgorxaron tal que así:

-Rusos tiñades que ser! Nijinsky, maricón! Igor, a currar con Frankenstein! Que é ese ritmo de once por catro? Exíliate, capullo! Diaghilev, isto vaino bailar tu p... madre!

Ai... (suspiro). Se o retransmitiran en directo ninguén movería a tibia, ninguén movería o peroné. Mais Göbbels aínda non aparecera polo panorama da comunicación. Outro galo lle cantaría á miña bisavoa. Probablemente ao ouvido, proba-blemente unha canción de Jacques Brel. Coitada muller. Coitada Europa. Xa o dicía Tristan Tzara nun imposible "reality show" que tivo lugar no Cabaret Voltaire en 1917:

-Dadaístas tiñamos que ser e así nos vai...!

Agora vai vir o nazi baixiño, cabrón e chulo a nos ensinar o que é Cultura e Comunicación. Mentres, chupamos o dedo e deixamos que tiren de pistola (aínda que, a verdade sexa dita, ás veces teñen parte de razón) cando escoitan a palabra "cultura". Boa xente non son, non o foron, nin serán; mais metéronnos os códigos dobrados, o barullo, os micrófonos e os altofalantes. Para matalos! Mágoa! (je!) que se vaian suicidar en 1945, que o sei de boa fonte...

Ai... (suspiro). Göbbels inventou os medios. Como para sospeitar. A tecnoloxía estaba servida. O viño do Rhin tamén. A servidume estaba cantada. A "Cabalgata das Valquirias" xa planaba sobre Vietnán antes de que se reencarnasen os seus apocalípticos cabalos en forma de helicópteros. Charly non facía surf daquela. Tampoco fai surf agora. Se é que Charly non sabe nin mergullar. Que vietnamita pode surcar as ondas californianas -ou as de Mundaka- subido a unha táboa feita de eucalipto?

Mirando mellor desde fóra que desde dentro, Occidente, a súa Cultura e a súa Comunicación poderían ser unha boa idea. Comezaron (comezamos) matando e rematarán (remataremos) morrendo. Porque funcionamos a base de medios e non de enteiros. Porque mediamos a base de funcionarios e non nos decatamos. Porque nin sequera hai un porqué. Ese porqué que nin sequera fai falta, porque, se é Medio É a Mensaxe (McLuhan dixit), o mensaxeiro sobrevive a tempo parcial, a media xornada non ten contido, a incontinencia manda unha mensaxe a medias. Hai quen se masturba mirando os presentadores do telexornal. Hai quen non.

A mensaxe -o contido- adoita ser importante. Emisor con mensaxe, mensaxe con medio, receptor receptivo. Aquí vai haber máis que palabras. As palabras, cando se escriben, son como sagradas: "escrito está...". É como o sagrario e a hostia. A hostia (o contido) é pequeniña, redonda e úsase en repostaría. O sagrario (o continente) é grande, dourado, cheo de pedras preciosas, espectacular, requetebrillante e aparece en medio dos megaescenarios papais sen que a ninguén lle importe o que conteña. Sánchez Ferlosio falaba disto non hai moito. A hostia exterior ("hostia" en sentido groseiro e figurado) é máis grande que a hostia interior (hostia no sentido do pan que foi sometido á transubstanciación, vehículo literal do sacramento que instituíu Cristo).

Contido, continente e incontinencia. Nin cultura nin comu-nicación. Ensamblar e/ou variar: velaquí o dilema. Hai asasinatos verbais, virtuais, verdadeiros e virxes. A letra "V" no código Morse é ···- (punto, punto, punto, raia). Ou sexa, o tema da V Sinfonía de Beethoven, que xamais soubo o que era o telégrafo mais deu no cravo: cha-cha-cha-chaaan... Foi utilizado (sen as notas de Ludwig Van) como sintonía das noticias da BBC en medio dos bombardeos alemáns da II Guerra Mundial para denotar V de Vitoria, V de Vinganza, V de Vou montar un cristo que nin diola e, si, tamén, por que non?, V de Vendetta. Variar e ensamblar: un dilema da modernidade. Como o collage, como o sampler, como o apropiacionismo diletante dunha banda deseñada ou dun filme de Roger Corman. E, sen ir máis lonxe, como os discursos da política posmoderna que nos fan tragar con petróleo e rodas de muíño. Ou como as grandes áreas de venda de mobles (Ikea, vaia idea!): eu varío e vostede móntao. Sairalle máis barato. E así o propuña Julio Cortázar en "62, modelo para armar". Todo un kit, todo un puzzle, todo un artefacto por entregas nos quioscos á volta do verán. Toda unha montaxe posmoderna: eu desvarío e vostede móntao. Se quere, se pode, se sabe, tal que así: ad nauseam, ad infinitum, ad carallum. Uhm...!

A comunicación necesita unha cultura -por moi pobre que sexa- e a cultura necesita medios de comunicación -por moi soplagaitas que sexan. Para esta interdependencia, fan falta uns monstros asumidos por todos e que se resisten a seren analizados: os Formatos... (brrrrrr...!). Os formatos, ás veces, devoran contidos mais esta cuestión non ten que ver coa vella discusión entre o fondo e a forma. Ou o sentido e a idea. Ou a realidade e o desexo. Parece evidente que vivimos rodeados de vellos costumes: un filme dura hora e media (se dura máis, xa pode ser bo!), unha novela ten trescentas páxinas (se ten máis, xa poden xustificar o escritor e o editor o prezo!), un disco pop dura alrededor de corenta ou corenta e cinco minutos (unha canción de máis non a tolera nin o máis pintado!). Ás veces non está tan claro. Por exemplo: cal debería ser a extensión deste artigo que está vostede lendo neste preciso instante, audaz lector/a? Haberá que lle preguntar a Manolo Rúa. Os formatos, etimoloxicamente, teñen que ver coas formas (a educación, claro) e con "A Forma". Mais son formas a tempo e espazo parcial. Un formato é, pois, un sucedáneo dun contrato lixo? Formato-contrato é a fórmula degradada do obxecto-proxecto (object-project) de Frank Zappa?

Así, pasiño a pasiño, dúbida tras dúbida, chegamos ao punk. Ou, para nos entender, á intervención nos medios, á intervención descarada e por sorpresa. Vén de moi atrás; non só de finais da década dos setenta do século pasado. Dando xa por suposto que "a mensaxe é o medio", no caso da idea punk poderiamos estar falando de que "a mensaxe é o asalto ao medio". Se for así, xa houbo xente antes que o fixo: Rompente, Dadá, Orson Wells, Batman, Fluxus, a "Nouvelle Vague"... E aínda máis vellos: Edgar Allan Poe, Rabelais, Quevedo, El Bosco, San Xoán Evanxelista o Heráclito...

-Xa te pasaches, badocas...!

Si e non. O problema é a aceleración da historia; ou da historieta, segundo se mire. Os Sex Pistols fixeron o que fixeron, interviñeron como interviñeron e conseguiron o que conseguiron porque os medios de masas non estaban prepa-rados para eles. Quizá como Xoán Pablo II: ninguén daba un peso por un papa modelo "rock star" e mira ti o que lle meteu ao mundo cun mesmo escenario repetido en cada continente que pisou e soltando un discurso tremendamente aborrecida (temos que crer que así foi, que de verdade o fixo porque o vimos na tele, como Neil Armstrong na lúa ou como Louis Armstrong en Nova Orleáns). A diferenza é que os Sex Pistols eran tremendamente divertidos. Repetimos: o divertido non é o contrario do serio senón do aborrecido. Por iso gañan os Sex Pistols, así mírese por onde se mire neste caso. A brevidade era inevitable: golpearon, saquearon, comunicaron, miraron, gañaron, choraron e fóronse. Todo iso nun pis-pás. Unha guerra-lóstrego -unha blietz-krieg, outra idea alemá- programada e executada con pouca precisión mais cunha efectividade que os sitúa como a encarnación da efectividad mesma. Pouco tempo despois, o sistema -os medios- xa estaban blindados e a historia non se ía repetir. Tiveron un San Pablo (Malcolm McLaren) tan histérico como aquel que foi viaxante de Cristo sen o coñecer xamáis, mais nunca tiveron un emperador Constantino que os enxalzará como ferramenta do Réxime.

Uns berzotas? Habería que velo. Sempre houbo xente que fixo ben o seu traballo: no bando dos bos e no bando dos malos. Visto así, Ben Laden (que, como todo o mundo sabe, non existe) é un xenio da comunicación aínda que non da cultura nin da ética mínima que se esixe no século XXI á estética da mensaxe. Desde hai tempo chéganos o seu discurso a través de gravacións pésimas e as fotos ou os vídeos brillan pola súa ausencia. É un Moriarty sen creatividade policíaca ou un Joker sen gargallada paranoica. Isto xa dá que pensar. En Palestina andan ás labazadas Hamas e Al Fatah mentres o bo de Bin Laden chama á unidade para a Yihad Islámica. Contradición na comunicación dunha cultura milenaria? Quen o sabe! É o suposto xefe de Al Qaeda un emisor real ou axustado á realidade? Haberá algún día subhastas en Sotheby's ou Christie's das casetes orixinais de don Ben enviadas a Al Jazeera? E quen é o experto que verifica a súa autenticidade en medio de tanto guirigai e bombardeo? O emisor está en paradoiro descoñecido mandando mensaxes con remitente sen enderezo coñecido. Onde se lle devolven as cartas se o destinatario está fóra da casa?

Podemos converter calquera cousa nunha cousa calquera con tal de nolo propoñer. E viceversa: unha cousa calquera vale para calquera cousa con tal de que se venda nas grandes superficies. Mesmo a Fin do Mundo está á volta da esquina nunha canción de Mecano ("Hoy no me puedo levantar") ou nun poema de Antonio Gala ("Si todo acabó ya..."). A xeneralización do subxénero comeza a parecer unha clasificación filolóxica. Hai mesmo quen xulga que o último premio Planeta é literatura.

Aínda se, o adestramento tamén é cultura: "A illa do tesouro", "20.000 leguas de viaxe submarina", "A aventura de Arthur Gordon Pym", "O can dos Baskerville", "O home que foi Xoves"... Elvis Presley está vivo, pero aos guións de "Aquí no hay quien viva" non lle quedan nin dous telediarios. Neste sentido a Cultura Popular baixa de intensidade de dous en dous chanzos. Os Beatles, por exemplo, conse-guiron sorprendentes resultados con intencións mal interpretadas. Paul McCartney pretendeu gañar polo salvaxe aos Who e só compuxo unha canción sobre tobogáns ("Helter Skelter") que, curiosamente acabou provocando a masacre de Sharon Tate e os seus amigos a mans de Charles Manson e os seus, porque este iluminado creu interpretar na letra da canción un anuncio da revolución negra en Estados Unidos. Como as caras de Bélmez, vaia. Os Who non foron tan bestas nos resultados: ao fin e ao cabo, Pete Townshend só rompía guitarras.

Agora que imos de finolis, agora que todos catamos o viño en escudelas de prata e que ulimos os cigarros cubanos con delectación antes de lles prender lume na voda da nosa curmá, xa non temos criterio. Hai cociñeiros que afirman ser artistas, hai perruqueiros que se dan a man con Francisco de Goya y Lucientes, hai estilistas que pouco máis ou menos que estiveron apañando a escena das Meninas e hai decoradores que (nos) confunden (con) a velocidade, o touciño, o cu, as catro témporas e o budismo zen para aparecer nas páxinas dos suplementos semanais. Onde queda a Arte no medio de tanta Propaganda?

O medo do porteiro ante o penalti é paralelo á soidade do corredor de fondo. Os que non fan deporte non teñen por que temer a pena máxima nin a resopraren sós monte a través. Albedrío pouco libre o do tafur que fai trampas nun solitario! Pois iso, que "this is the end", como dicía Jim Morrison. Está o Triplo A en verbos: Advertimos, Avisamos e Axustizamos ("Astigmatizamos" tamén valería) . Están os Tres Bés en adxectivos: Bonito, Barato e Badocas ("Bo" queda fóra). E quédannos os Tres Cés en substantivos: Cultura, Comunicación e Castración ("Coherencia" non aparece por lado ningún). Mestúrense as letras ao gusto do consumidor.

 
 

   Atrás       Subir