1. Viaxar na Business Class dun voo transoceánico é o soño de calquera consumidor nesta sociedade de ex-campesiños. Voamos amurallados no confort e a seguridade, cunha vida asistida ao minuto, afastada de calquera incerteza. Azafatas, sorrisos, ordenadores, cen botóns: antes mortos que sinxelos! De noite, exiliado nun sillón que semella unha cabina espacial, armado dos seus cascos e a súa pantalla, da súa máscara para durmir, cada pasaxeiro parece un alien en órbita sobre a Terra. Zumbido de avión, soño, whisky, películas, ventás delirantes de luz cando cres que é plena noite. Poucos de nós, empurrando a leve cortina da separación, baixamos á clase turista. Posiblemente a xente sabe o que fai, pois as clases mantéñense hoxe cunha leve cortiniña, unha metáfora sostida pola fe na separación, no nivel de vida. Comparada con nós, a xente de clase turista parece amontoada, fundida no tedio dun tempo que un mesmo ten que encher constantemente co seu pensamento, as súas lecturas e ocupacións, a súa imaxinación. Que atraso! O noso confort, asistido por sorrintes e atentas persoas e por aparatos electrónicos, prolóngase despois no hotel Caesar Park, onde a vida discorre afelpada. Por descontado, aburridísima, mais automatizada. Este hotel é, en fin, o soño dos nosos sobriños, toda esa panda familiar de adolescentes fascinados polo luxo, o tamaño e a potencia. Compréndese agora esa estrela do rock, de orixe tantas veces humilde, cuxa única diversión, entre actuación e actuación en países que non comprende, é destruír habitacións de hotel.

2. Dandi da clase media, durante uns días vives como un vicerrei entre moquetas. Colmado de atencións, rodeado por serventes roboticamente sorrintes, impenetrables empregados vestidos de negro que endexamais coñecerás, xa que se limitan a responderen todas as preguntas, a resolveren calquera dúbida ou contratempo. Luxo, aburrimento, comodidades, o fluír silencioso da clase rica e o seu pésimo gusto, ao cal pertences e non pertences. O luxo é unha muralla contra a existencia. Por iso, o auténtico inimigo da clase media mundial é o real mesmo, multiplicándose nas mil metáforas anuais do terror, desde os islamistas ao cambio climático. Con certeza, témese que algo altere o ambiente climatizado en que vivimos. Desde esa burbulla xa fixestes no voo algunha incursión cara á apretada clase popular, sentindo esas miradas, entre a curiosidade e o desprezo, que se dirixen aos adiñeirados. Despois, desde o hotel, constantes paseos pola cidade burguesa, popular, ambigua, pobre, bohemia, escangallada, comprometida. Mais sempre volvendo de noite á túa fortaleza autista, ás cen canles de televisión e á cama descomunal do teu refuxio. Catro días a unlla de cabalo entre o luxo kitsch do hotel, onde nada pode ocorrer, onde podías estar en calquera sitio en que as cousas funcionasen perfectamente, e o Bos Aires rueiro, chamarrangueiro, ruidoso, crioulo, cargado de lembranzas.

3. Cidade cargada, sobre todo, desa suspensión no tempo que caracteriza a América. Paradoxicamente, o Novo Mundo case sempre o sentimos pendente do pasado, respectuoso coas formas de antano, sexan os heroes decimonónicos da Patria, sexa a silueta do Ché ou o "Vostede" e a liturxia que o acompañan. En Europa vivimos sen pasado, só entregados a este imperio obsceno e xordomudo da actualidade. Por isto mesmo, sen enerxía nin fe na utopía do futuro, pois non hai nada polo que loitar. Pola contra, Arxentina está tinguida por esa cabaleirosidade un pouco antiga, un pouco ambigua, da cal ata parece formar parte o interese pola psicoanálise, con ese afán socrático por buscar no outro, por respectar o outro, o que ten de insondable. Trátase dun acto de cortesía e de piedade cara ao outro e tamén dun concepto e unha práctica da dignidade que en España, se algunha vez existiu, perdeuse na marea consumista de hoxe.

4. Incluso na precisión latinoamericana da linguaxe, máis ben asombrosa, parece expresarse ese culto un pouco antigo polas formas, pola dignidade reflexiva do individuo nunha república que cada cidadán debe recrear co seu esforzo. O primario parece, á veces, un pouco desdebuxado, é certo, neste país tan terciario. En todo caso, non está na relación coa compoñente indíxena do territorio, moito máis diluída que en México ou Perú -incluso despois da "negrada" do peronismo-, senón na fidelidade á relación, á amizade, ao modo de ser de cadaquén. É posible que a presenza dese pasado clasicamente moderno, un pouco decimonónico, faga difícil -tanto na Arxentina como nos Estados Unidos- comprender algúns fenómenos posmodernos, desde o impolítico á cultura islámica. A cambio, mantén un cálido envite sobre a personalidade que nos libera de moitos corsés.

5. Skyline e casiñas humildes, Bos Aires é un xigantesco sincretismo de pobreza e riqueza, de estética dos 70 e do 2000, de verticalidade e horizontalidade, de esquerdismo populista e dereita estirada. Nel está continuamente patente a vontade republicana, enerxicamente americana, de discutilo todo, mantendo un foro constante onde participan taxistas e políticos profesionais, sen as distancias xerárquicas, sen a inercia que é tradicional en Europa. O que en Londres queda para os excéntricos de Hyde Park, aquí é habitual no centro mesmo da urbe. E, ademais, cunha precisión na linguaxe propia de seres que se fixeron a si mesmos, cunha invención reflexiva que en Europa perdemos. Vistos desde España, os arxentinos parecen sempre "intelectuais", como se a dispersión das raíces, a xuventude da nación obrigase a soster cada identidade no discurso. A mesma forma de afundirse economicamente no 2002 e rapidamente volver a flote, mantendo o vínculo social sen grandes derramamentos de sangue, recorrendo a toda clase de mecanismos precapitalistas -o troco, os bonos-, xa indica algo da capacidade de diálogo deste país, do seu enxeño e cohesión popular.

6. Topamos tamén cunha curiosidade, un afán de saber que afecta ao núcleo da propia subxectividade -e da economía, coa inflación. Borges, adorado pola esquerda, non deixa de ser un exemplo señorial desta ilustración popular, desta masiva educación sentimental. Mais toda unha metafísica branca -Borges, Bioy Casares e Sábato, igual que Octavio Paz en México- forma parte do país, tanto como a mitoloxía popular crioula. É a falta de terra, esta melancolía e Spaltung do suxeito -cuxa metáfora sería a inmensidade do océano da emigración-, o que abriu un camiño ao lacanismo en Bos Aires? Digamos que o interese polo inconsciente se asenta na Arxentina na hipertrofia do consciente, nunha sobreactuación do intencional, o intelectual e reflexivo, que atravesa toda a nación. A sobreactuación narcisista do tango e o envés sombreado do inconsciente, tamén un pouco narcisista. Arxentina enteira parece, de feito, un pouco paralizada por esta sobreactuación do reflexivo, que inclúe a dúbida constante, a discusión que mantén abertas esa infinidade de posibilidades que caracterizan a cultura latina e están a mil anos luz do decisionismo angloamericano.

7. É a vontade de falalo todo, de volver a falalo continuamente, como se nada puidese solucionarse. Igual que en España, dá a impresión de que na Arxentina nada se acaba nunca, e está perpetuamente en obras. Se a cultura estadounidense parece carecer dunha relación co baleiro, coa indeterminación da subxectividade e da terra -impotencia que o converte na máis perigosa das nacións-, esa relación é compulsiva na Arxentina, que estaría no outro estremo cun vínculo neurótico co baleiro. De aí a proliferación verbal e o barroco das expresións populares, tango incluído. O que falta de indeterminación na relación indíxena coa chaira, súpleo a sombra da subxectividade urbana, a conciencia do inconsciente en que se asenta.

8. Esa suspensión de sentido, esa cortés melancolía porteña, esa demora nos meandros do sentido, esa indecisión no paso ao acto, da cal Gardel e o tango tal vez son só unha insignia externa. Todo iso ten, sen dúbida, relación co narcisismo, mais tamén cunha cabaleirosidade cortés que respecta os barcos dos cales se descende, ese océano enorme e indeciso. Indecisión no paso ao acto -conversación perpetua, afecto, mate- e paso ao acto espectacular -fútbol, sexo, guerrilla- son dúas caras da mesma moeda. A ambigüidade e timidez galega sobreimpresa na vivacidade italiana, quizais un pouco teatral. Por exemplo, nese axedrezado de pasos do tango, con xestos apenas marcados, case sen contacto, como un envite erótico onde a aproximación non debe cumprirse nunca.

9. Jorge Alemán cóntanos: os peruanos descenden dos Incas; os mexicanos, dos Aztecas; os arxentinos, dos barcos. E, porén, Bos Aires fundouse de costas ao mar, como se quixese negar esa evidencia. E tamén de costas a unha Pampa que queda lonxe, aínda que as súas lendas se entrevexan coa cultura urbana. Mais, tanto na amplitude das perspectivas bonaerenses como no fútbol ou na guerra das Malvinas -atreverse con Inglaterra!-, como na propia dimensión escandalosa da recente crise económica, amósase aínda ese afán mundial do que España, hoxe por hoxe, non pode presumir. Quizais Ortega tiña razón cando dicía que o problema da unidade de España estribaba non tanto no separatismo vasco como no separatismo de Madrid, exiliado de calquera ambición autenticamente mundial. Xa o feito de viaxar ao outro cabo do mundo, despois de doce horas de avión, e atoparte con que aparentemente nada mudou, como só estás diante dun dobre ampliado do teu país -cousa que dificilmente pode ocorrerlle a un francés-, xa ten en si mesmo unha carga de perplexidade metafísica importante. E isto mentres os arxentinos viven como se tal cousa, como se todo isto fose normal. Parece que se entenden, mais..., enténdense? Enténdense ou cada quen vive exiliado no seu propio zunido?

10. Vivir é, en calquera caso, algo tan difícil, volveuse tan raro, que todos nacemos xa nunha especie de exilio interior e anterior, aínda que a nosa orixe non sexa tan cruzada como o caso da Arxentina, México ou Colombia. Tal como é a actual condición humana, soamente co cruzamento de Arxentina a Arxentina, xa se vive nesa lexión de pantasmas, espectros, parentes descoñecidos, outros cos que hai que pactar. A lingua natal é unha segunda lingua en relación ao exilio traumático do cal sempre procede o home, esa patria natal constituída por un amasillo de silencio, temores, berros, ecos e sombras no cal nos criamos. Neste sentido, todos os países latinoamericanos, do primeiro ao último, chegaron antes que nós ao exilio desde o que se podería volver a vivir a terra.


   Atrás       Subir