Pilar Alonso Témpera sobre táboa - 407 x 40 cm.

Algunhas iniciativas para achegar a ciencia á cidadanía

Susana García e Cristina Martínez
Universidade da Coruña
 

O termo cultura defínese como o conxunto de coñecementos científicos, literarios, artísticos… dunha persoa, pobo ou época. Sen embargo a maioría das persoas cando pensa ou fala de cultura exclúen, case sistemáticamente, a ciencia de dito concepto. Tal exclusión non se debería interpretar como unha "incultura" do cidadán medio, pois son moitos os ámbitos e medios nos que tal exclusión faise patente. Así, aínda que a ciencia foi e é unha construción humana capaz de cambiar o mundo, non ten cabida no ámbito das humanidades, reservado tradicionalmente á filosofía, literatura, historia… O mesmo ocorre na prensa diaria non especializada en temas científicos, pois, aínda que preocúpase frecuentemente por eles (Pérez Maldonado e outras 2004), xeralmente as noticias de índole científico non se inclúen na sección de cultura senón na de sociedade. Por suposto co indicado non se trata de cuestionar o significado de termos ou cambiar hábitos periodísticos amplamente asentados, senón simplemente chamar a atención sobre a importancia e a necesidade de recoñecer o coñecemento científico como cultura.

Nos últimos anos existe unha preocupación crecente por educar científicamente ao cidadán. Este actualmente, aínda que resulte tópico, habita nun mundo altamente tecnificado e estrepitosamente cambiante ao que ha de adaptarse, sendo o coñecemento científico unha ferramenta útil para dita adaptación. Pero a ciencia non só ten ese valor utilitarista, que sen dúbida é importante na medida que nos fai a vida máis agradable. Tamén pódenos aportar coñecementos para participar en debates públicos e tomar decisións reflexivas nunha sociedade democrática; pódenos proporcionar pracer, na medida que nos explica fenómenos naturais, nos aporta datos e detalles sobre estes… Por todo iso a alfabetización científica, que se percibe como unha necesidade das persoas do século XXI, ha de entenderse como un coñecemento que atende a tres dimensións: a) a correspondente aos saberes máis clásicos e teóricos que permiten "ler" a realidade; b) a relacionada coas habilidades necesarias para aplicar o coñecemento científico á vida social e persoal, así como a capacidade para solicitar información de distintas fontes e contrastala con espírito crítico e c) a asociada á dimensión afectiva. Esta última fai referencia ao desenvolvemento do interese pola ciencia, superando a visión mítica que rodea a esta materia no que se refire á dificultade que encerra a súa aprendizaxe, e ao desenvolvemento dun posicionamiento reflexivo e documentado sobre problemas sociais de gran impacto (o uso de armas nucleares, a contaminación derivada do malgaste enerxético, os problemas éticos que suscita a biotecnoloxía…).

A alfabetización científica debe iniciarse na escola, e, de feito, desde fai anos vense insistindo na importancia de que a educación formal enmarque a ensinanza das ciencias no contexto social e a dirixa a todos os estudantes, e non só a aqueles que van a dedicarse á ciencia no futuro (Membiela, 2002; Penick, 1993). Sen embargo, a alfabetización científica transcende a esta educación formal, pois é un proceso longo e complexo que ha de desenvolverse ao longo da vida do individuo, polo que implica á sociedade no seu conxunto (Marco 2000). Neste sentido a divulgación científica rigorosa, pero oa mesmo tempo asequible e próxima debería constituír unha prioridade social. Son moitos os temas e as problemáticas que teñen cabida en dita divulgación, sendo desexable que desde as institucións públicas e privadas se promovan iniciativas divulgativas variadas que atendan aos intereses e ás necesidades dos cidadáns, creando cultura científica desde o desenvolvemento do interese e a motivación por estes temas. Son diversos os sistemas e mecanismos que permiten alcanzar estes obxectivos: exposicións, museos, manifestacións artísticas nas que a ciencia ten unha presencia central ou colateral (literatura, cine, pintura…), etc. Neste sentido, preséntanse a continuación algunhas propostas, que poden ser de utilidade para as persoas interesadas en achegar a ciencia á poboación en xeral dunha maneira non formal, lúdica, entretida e participativa, pois entendemos que a participación directa da persoa na actividade resulta clave para promover o interese.

As feiras de ciencias

Desde mediados do século pasado vese desenvolvido un interese crecente por achegar o coñecemento científico aos cidadáns a través de exposicións rechamantes e atraíntes. Así superouse a tradición museística simplemente expositiva e estática de obxectos, deseñándose os modernos museos científicos que teñen como obxectivo principal, non só informar, senón tamén entreter e, sobre todo, espertar a curiosidade do visitante de todas as idades. Por outra parte, e coa mesma intención de aproximar a ciencia á poboación e de facerlle partícipe das súas posibilidades, xorden as "feiras de ciencias", sendo pioneira neste tipo de eventos "A ciencia na rúa", que desde fai máis de 10 anos organiza na Coruña a asociación Amigos da Casa das Ciencias. Este tipo de actividade non só achega fenómenos científicos curiosos aos cidadáns en xeral, senón que ademais a moitos deles fainos partícipes directos da súa organización, pois a través dos centros educativos e outras institucións poden presentar materiais expositivos, implicándose directamente no seu deseño e na atención ao público visitante. Por esta razón as feiras de ciencias deben estar abertas tamén a asociacións vinculadas coa promoción da saúde (a Cruz Vermella, asociacións de enfermos, doantes de sangue…), a conservación do medio ambiente (asociacións ecoloxistas…)…, a asociacións de afeccionados a un campo determinado da ciencia (micoloxía, astronomía…) e incluso a particulares interesados en mostrar os seus coñecementos e os seus deseños de aparatos ou outros utensilios. Todos eles teñen moito que aportar aos seus concidadáns no que respecta á educación científica da poboación.

O interese deste tipo de eventos é alto sobre todo para unha poboación tan dispersa como a galega. Os concellos deberían promocionar estas actividades elixindo os lugares máis idóneos e as datas adecuadas que convidaran a unha ampla participación de persoas de distintas idades, pois as feiras de ciencias deben estar dirixidas á poboación en xeral. Cabe destacar que un aspecto importante a ter en conta á hora de organizar este tipo de actividades é a súa difusión, que cobra especial relevancia cando realízanse os primeiros eventos deste tipo, sendo aquí onde os medios de comunicación xogan un papel importantísimo.

O cine

O cine, lonxe de ser únicamente unha manifestación artística e un instrumento de ocio e divertimento, converteuse nunha fonte interminable de transmisión de cultura. É unha fiestra aberta ao mundo, ás paixóns persoais, aos problemas sociais… que inflúen no espectador, transmitindo, en moitas ocasións, modelos, mitos, valores… Por iso, utilizouse o cine como instrumento educativo, tanto na escola como en ámbitos educativos non formais. Por iso é polo que é frecuente que as institucións organicen ciclos de cine monográficos cunha intencionalidade cultural e formativa. Estes ciclos xeralmente diríxense ao estudo da evolución dun determinado autor (Woody Allen; Almodóvar…), un xénero concreto, unha corrente cultural (o neorrealismo italiano, o surrealismo…), etc. Sen embargo, os ciclos relativos a temas científicos non sempre teñen a presenza que se merecen.

Posiblemente o cine científico asóciese exclusivamente aos documentais estrictamente educativos, non encanto o cine comercial pode ser utilizado para abordar problemáticas de índole científico-social. Nesta liña podémonos suscitar que temas cinematográficos poderían ser motivo de análises nun ciclo de cine, chamémoslle científico. Malia que a resposta a esta cuestión estaría condicionada pola idade e o tipo de público potencial suxerimos a continuación algunhas posibilidades que, sen dúbida, serían máis ou menos idóneas dependendo do tipo de espectador.

O xénero de ciencia ficción é un clásico para visualizar a influencia da ciencia e a técnica na sociedade. A rigurosidade do proceso científico implicado, a influencia do mesmo no benestar dos habitantes dun futuro máis ou menos afastado, a capacidade da ciencia para resolver o problema, que xeralmente se presenta como un instrumento potente e con gran capacidade resolutiva,… constitúen aspectos a considerar á hora de elixir unha película neste sentido e de realizar o oportuno debate posterior. Outros tipos de películas en que a ciencia posúe un papel central, son aquelas que mostran a vida dun determinado científico ou científica. Concretamente, figuras amplamente coñecidas como Galileo, M. Curie, Ramón y Cajal, Severo Ochoa, ou incluso outras que o son menos como Jonh Forbes Nash, matemático relevante cuxa vida foi levada ao cine baixo o título "Unha mente prodixiosa", inspiraron películas e/ou series televisivas de éxito de público e crítica. Nelas pódese analizar con detenemento a faceta humana que hai detrás do investigador/a, discutindo o nivel de mitificación da personaxe (excesiva exaltación ou vilipendio), as condicións nas que tivo que realizar a investigación, a política científica dunha época determinada nun país concreto, as dificultades materiais e sociais que entraña o traballo de investigación realizado…

Tamén existen películas que abordan de forma menos central o tema científico, aínda que non por iso deixan de posuír un importante valor para a alfabetización científica dos cidadáns, sobre todo, na súa vertente máis asociada ao desenvolvemento do espírito crítico e sensibilización polos temas sociais. Ademais constitúen un xeito de achegar esta problemática ao cidadán, desde unha situación de ficción, unha novela, que pode resultar motivadora. Sen dúbida, poderíanse seleccionar un importante número de películas neste sentido, aínda que por motivos de espazo suxerimos polo seu interese e aínda actualidade "El jardinero fiel". Esta película de Fernando Meirelles, inspirada nunha novela de John Le Carré trata o poder dos lobbys farmacéuticos e a súa influencia nas vidas e destinos dos habitantes dun pobo africano. A crítica social queda, de todos modos, envolta nunha historia de amor entre un diplomático británico e unha activista que é asasinada cando ousou inmiscuírse nas actuacións fraudulentas dunha importante compañía farmacéutica.

Convén indicar finalmente que a organización dun ciclo de cine, tanto de carácter científico como de calquera outra índole, require coidar determinados detalles, como por exemplo a utilización dunha publicidade adecuada dirixida ao público potencial que puidera estar máis interesado, a selección do horario máis adecuado para ese público, etc. A presentación do obxectivo do ciclo, a selección e xustificación do tipo de películas que vanse a emitir…, tamén constitúen puntos clave no caso dun ciclo de cine científico, pois inicialmente, quizais, non resulte suficientemente atraente aos afeccionados habituais, que, en definitiva, son os que frecuentan este tipo de actividades.


Pilar Alonso Técnica mixta sobre táboa - 54 x 280 cm.

As exposicións temporais

A exposición constitúe unha das formas máis habituais de difusión de información, cultura… Moitos organismos e institucións adoptan o mecanismo expositivo para dar a coñecer ao visitante expresións artísticas, para conmemorar determinadas datas, para presentar certa problemática de actualidade…De feito, é habitual que ao entrar en centros escolares, concellos, sociedades recreativas… podamos observar exposicións moi diversas. As de carácter científico deberían facerse un oco neste tipo de actividades e, de feito, cada día son máis os organismos e institucións, a marxe dos museos especializados, que fanse sensibles a iso e organizan eventos que directa ou indirectamente están relacionadas coa divulgación científica.

Posiblemente sexan moitos os temas que se poden abordar nunha exposición desta índole. Suxerimos aquí como exemplo, dado o seu posible interese para toda a poboación, o uso da enerxía eléctrica nos fogares nos últimos tempos. A enerxía eléctrica resultou ser verdadeiramente revolucionaria na industria, pero tamén no ámbito doméstico, e así recoñecérono as persoas de maior idade en sondeos realizados sobre os avances científicos e tecnolóxicos que máis incidiron na sociedade e nas súas vidas. Sen embargo, esta tecnoloxía que nos facilita o traballo, fainos vivir mellor, permítenos gozar de máis tempo libre…, está asociada a un consumo excesivo de materias primas, xeralmente combustibles fósiles, á emisión de gases que aumentan o efecto invernadoiro… que se foi incrementando, case de forma exponencial, nos últimos anos. Todo iso encerra un custo ambiental importante, aínda que non sempre somos suficientemente conscientes diso. Ao noso xuízo, a intención dunha exposición deste tipo non se debe dirixir ao cuestionamiento do uso dos aparatos eléctricos que, como dicíamos, facilítannos a vida; o que resultaría practicamente imposible, dado que están realmente instalados nela e non estamos dispostos a renunciar aos beneficios que nos proporcionan. Pola contra, a intención da exposición debe ser máis modesta e posibilista, dirixindo a atención á promoción da reflexión sobre o propio custe ambiental que produciría o mantemento do nivel de crecemento de consumo enerxético dos últimos 50 anos.

Tomando como base o indicado, durante a Semana da Ciencia celebrada en novembro do 2004 na Universidade da Coruña, realizouse unha exposición itinerante nos diferentes campus de A Coruña e Ferrol, que puido ser visitada pola comunidade universitaria e por estudantes doutros niveis educativos. A exposición, que pretendía ser interactiva, presentaba en senllos paneis metalizados imaxes de cociñas de distintas décadas, desde antes dos anos 50 ata a actualidade. O visitante debía seleccionar entre un conxunto de fichas imantadas que representaban electrodomésticos (lavadora, plancha…) de diferentes épocas e nas que se incluía información da súa potencia, aqueles que resultaban máis acordes cunha época determinada e colocalos no panel correspondente. Desta forma, o visitante podía apreciar, non só que o número de aparatos a disposición do cidadán medio se incrementara, senón tamén, que o consumo eléctrico ía aumentando de forma ostensible. Ademais, invitábase aos asistentes a expresar de forma anónima e voluntaria ás súas opinións sobre as vantaxes e inconvenientes do desenvolvemento tecnolóxico no ámbito cotián.

Esta exposición, aínda que dirixiuse inicialmente ao sector académico, resulta de interese para a poboación en xeral. As persoas de distintas idades poden percibir que o incremento da "comodidade" ten realmente un custe e que, en moitas ocasións, a relación comodidade/custe é baixa, pois, se ben por exemplo lavar a roupa é un traballo duro e xustificaría o gasto enerxético, poderíase dicir o mesmo de abrir unha lata cun abrelatas eléctrico ou usar unha balanza electrónica para pesar os ingredientes dun postre? Por outra parte, o gasto do lavado pódese minimizar? Como? Estas e outras moitas cuestións poden xurdir de exposicións como a aquí descrita, que simplemente pretenden aportar un grao de area á concienciación cidadá sobre temas ambientais nos que, aínda que sexa minimamente, pódese intervir de forma persoal?

Cabe destacar finalmente que esta exposición caracterizouse pola súa sinxeleza, pois unicamente consta de paneis e láminas, pero sempre poderíase facer máis vistosa, enriquecéndoa con utensilios reais, especialmente aqueles más antigos que facendo a mesma función non utilizan enerxía eléctrica (plancha de ferro, cociña de carbón ou leña, picadora de carne manual…). Este tipo de obxectos resultan rechamantes, tanto para a xente maior, porque recorda o seu uso e a incomodidade do mesmo, como para os máis mozos que toman conciencia do vertixinoso, e posiblemente descoñecido, que foi o cambio tecnolóxico incluso no seu ámbito máis doméstico.

Bibliografía

Marco, B. (2000): La alfabetización científica. In F. J. Perales & P. Cañal (Eds.): Didáctica de las Ciencias Experimentales (pp. 141-164). Alcoy: Marfil.
Membiela, P. (2002): Enseñanza de las Ciencias desde la perspectiva Ciencia Tecnología Sociedad. Formación científica para la ciudadanía. Madrid: Narcea
Penick, J. E. (1993): Instrucción en el aula desde un enfoque CTS: Nuevas áreas requieren nuevos métodos. En C. Palacios, D. Ansoleaga & A. Ajo (Eds.): Diez años de investigación e innovación en enseñanza de las ciencias. Madrid: CIDE.
Pérez, M., García, S., & Martínez, C. (2004): La ciencia escolar y la ciencia cotidiana. Interrealaciones mutuas. Educatio Siglo XXI, 22, 169-185.

 
 

   Atrás       Subir