Pedro Bueno
Ortodoxus - Técnica mixta sobre
táboa estucada - 120 x 80 cm.

Comunidade, liberdade e razóns

Rebeca Baceiredo
Premio Ramón Piñeiro de Ensaio 2005

 

Unha comunidade é, en principio, un grupo social que comparte un territorio. Se validamos esta acepción precaria, unha comunidade sería un agregado de individuos. Entón, ao precisar doutros elos alén do vínculo territorial, é mellor non falar de comunidade a priori e si de procesos comunitarios. Este tipo de procesos terían que compartir un obxectivo e o establecemento deste suporía a constitución do proceso comunitario como tal. Ademais, ao tomar parte nun proxecto común (arredor do que se iría xestando unha cultura específica), é mester que os que o comparten, como volición ou decisión, logo, por definición, sexan individuos libres. É dicir, que estean integrados no grupo e, como tal, que sexan responsables das liñas de cohesión que fan posible a existencia do mesmo como proceso comunitario: liberdade e conseguinte responsabilidade ética barállanse no concepto.

O espazo comunitario comezou na ágora (se seguimos a ortodoxia do pensamento occidental). É neste contexto onde comeza a formulación racional da organización social. En xeral, na razón áchase o garante do benestar social. De esquecermos algúns avatares, este punto de partida desembocará, alá polo século XVII, nunha bifurcación interna da razón e abriranse dúas liñas implícitas na noción: a razón obxectiva e a razón instrumental (Horkheimer). É dicir, a razón obxectiva ou substancial, propia do saber aberto, humanístico e reflexivo, subxúgase á liña predominante, que en parte é froito dela propia, á razón instrumental. Esta opera teleoloxicamente, opera sobre uns medios para acadar uns fins. Así, o "saber polo saber" vai desaparecendo en prol dun coñecemento que permite o control e a explotación da natureza. Esta lóxica da dominación acaba por dominar o propio ser humano, que finalmente é escravo dos instrumentos que inventa.

O eclipse da razón obxectiva supón unha sorte de monoteísmo racional, en tanto que a razón instrumental se erixe como única (preséntase, digamos, como o punto inexorable que acada a racionalidade como facultade humana). Non só acontece isto, xa que a razón instrumental é subxectiva na medida en que a correlación medios-fins se aplica á lóxica persoal, ao afectar aos valores persoais: por unha banda, provoca a desaparición dos referentes axiolóxicos válidos para o grupo (non digo absolutos!), por outra, provoca a tendencia a reificar as relacións humanas (Dussel) e convérteas en transaccións (o fin delas está fóra delas). Deste xeito, obsérvase a decadencia da vida grupal, na que o ben individual se escinde do ben da totalidade, da totalidade como un sistema constituído por elementos vivos. Isto é, só pode ser entendida como unha interacción e unha integración orgánica destes elementos, e non como unha simple adición deles. Así, o ben individual e o ben da totalidade teñen que interactuar sen preponderar un sobre o outro: se a razón subxectiva (instrumental) se impón resulta imposible unha renovación das condicións sociais dadas, en tanto que se adapta ao existente e procura nel o mellor para ela. Porén, se é a razón obxectiva a que domina, defínese o ben en abstracto, sobre a totalidade como monolito, sen contar cos individuos, que deben ser considerados (insístese) como integrantes vivos do sistema social.

Entón, a concepción instrumental --excluínte- da racionalidade implicou a dominación da tecnoloxía sobre o humano, pola contra, cunha interacción harmónica entre os dous polos anteriores podería invertirse este proceso, eno que é o desenvolvemento tecnolóxico, un producto da razón subxectiva, o que dicta o devir social (e non ao revés, como sería lóxico).

Unha das consecuencias deste mapa pouco acertado aparece ben representada na arte, cando se borran os lindes da realidade e da ficción. O desdebuxamento do real, é obvio, acentúa o desligamento do individuo a respecto da comunidade, eximíndose da súa responsabilidade (cívica). Xa que logo, se se aproveita a innovación tecnolóxica para invertir o sentido da relación, sairíamos beneficiados e beneficiadas das conexións multilaterais e horizontais dos sistemas descentralizados. Neste espazo, certamente rizomático, pode xestarse unha comunidade nómada, capaz de artellar uns percorridos comunitarios para a previsión e para o control do seu propio devir: fálase aquí dunha comunidade global que supón na comunidade local a inxección de fluxos de subversión, é dicir, a intervención (lexítima!) dos individuos no grupo. Por que o global ten a posibilidade de afectar directamente, e deste xeito ao local, cun re-arraigamento? Porque as canles horizontais de participación que se dan nalgúns procesos de comunicación electrónica poden xerar, por contaxio, dinámicas de des-alienación: nos trasvases unilaterais de información o meu ser está noutro, dimo outro. E a alienación, lembremos, sen asustarnos polo termo, é iso: atoparse desprazado/a con respecto a un/unha mesmo/a. Nos procesos horizontais eu digo, eu achego a miña visión da realidade.

Polo tanto, son precisos uns espazos de diálogo, de expresión, de acceso á información (o que) e ao coñecemento, parellamente á proliferación das canles comunicativas. Agora ben, cómpre recuperar a diferenza entre a explicación (saber o como) e a intelección (comprender o por que, o sentido). Estas dúas dimensións deben ser recollidas na promoción do coñecemento se se quere facer posible un pensamento diverxente e, así, facer real a comunidade (de individuos libres…). Cómpre, entón, abrirlle paso á razón dialóxica, comunicativa. Os espazos diversos (que son máis e que non son uniformes), xa non de lectura, senón culturais, serían os propios para que a comunidade falase, dialogase, se autopercibise na relación co outro, que estaría presente fisica ou virtualmente e, así, poida crearse.

   Atrás       Subir