Xosé Luís Barreiro Rivas

 
Manuel P. Rúa
Texto e fotos

Hai case vinte anos que Xosé Luís Barreiro Rivas baixou da moto, abandonou a estrada e a Cidade da Política onde fora vicepresidente da Xunta de Galicia para se incorporar á docencia universitaria. De político a politólogo, ameno, crítico e científico, en libro ou columna xornalística, algúns dos seus textos e reflexións forman parte da antoloxía do pensamento contemporáneo que ten de fondo a sociedade civil democrática e a súa renovación.

Manuel P. Rúa [M.P.R.]- Que significa ser columnista de prensa en 2007 en Galicia?

Xosé L. Barreiro [X.L.B.]- A miña experiencia, e o que me contan outros columnistas, é, que o columnista en Galicia pode actuar con liberdade, que hai medios onde opinar e que non ten un especial custo fronte á acción do poder, ao que sempre se lle atribúe unha intención de controlar. Ao mesmo tempo, constato, por opinión doutros colegas, que a liberdade coa que eu escribo, non se lle dá a todo o mundo.

M.P.R.- Acabou por coller a medida da columna?

X.L.B.- Non teño especial dificultade. Coido moito o estilo, non molesto persoalmente a ninguén, son razoable nas miñas argumentacións..., formas que valen para un columnista ou un vendedor de zapatos, e estou realmente satisfeito, aínda que supoño que os resultados dunha actividade deste tipo, son…, son malos sempre.

M.P.R.- E que significa ser intelectual hoxe en Galicia?

X.L.B.- Sempre tiven certa prevención fronte a esta cualificación e pretendo non ser cualificado de intelectual. É máis, na medida en que me cheira unha actitude a iso, desasoségame, non me gusta. Aquí inventouse esa figura como se houbese unha sociedade inmatura e alguén lle servise de faro nese camiño. Eu non creo niso.

O que se lle deberá esixir hoxe á intelectualidade é certa congruencia moral, as cousas razoadas e explicadas con honradez intelectual. Para opinar, tes que ter uns coñecementos fundamentais, non estás inventando a realidade, senón que a estás tratando e interpretando para que a xente poida entrar nela cando, ao mellor, non lle era tan fácil e tan posible. Creo que esa é a función do intelectual hoxe en Galicia. A outra, a da tutela social,  que aínda subsiste en grupos con saudades de tempos pasados, creo que é lamentable.

M.P. R.- Unha posible caricatura dos columnistas e intelectuais en Galicia dividiríanos en monologuistas ou monotemáticos e, por outra banda, xeralistas. Dos dous grupos, un 10% din cousas interesantes con enxeño e un 90% son todólogos,especialistas en todo…

X.L.B.- Hai abundancia do que lle chamamos pensamento correcto, e tamén unha técnica nos escribidores todólogos: combinar unha mínima cantidade de frases socialmente aceptadas e sacar, en función do contexto, resultados case inapelables, aínda que non avancen nada e dean voltas en espiral. Fórmulas como “hai que estar unidos fronte a ETA”, “non se pode ceder absolutamente nada”, “hai que cumprir integramente as penas” etc.,  pase o que pase, mételas nun artigo e non te poñen ante ningún tipo de dificultade nin problema. Parécenme de papagaios, dunha falta de honradez enorme e  perfectamente inútil para a función que cumpre a opinión pública nun sistema democrático.

M.P.R.- Este tipo de opinión, non imita un modelo de tertulia que chega a ser como os vellos lavadoiros?

X.L.B.- É así, pero non tiña porque ser. As tertulias acabáronse facéndose homoxéneas, de tal xeito que a tertulia dunha cadea constrúe o pensamento da cadea. Nas cadeas nacionais, en vez de coller elementos múltiples, intelectual e informativamente brillantes, acabaron optando polos seus e reafirmándose constantemente a si mesmos.

A tertulia ten tamén unha estraña combinación co xornal: o que un non se atreve a escribir porque o intúe ou porque o sabe sen probas ou suficientes fundamentos, nunha tertulia, con aquilo de escoitei, dixéronme, parece ser que..., introdúcese de tal forma que realimenta a columna: o columnista cita a tertulia e estamos montando un palleiro sen información, sobre unha aparencia de verdade.   

M.P.R.- Hai quen se queixa dela. Existe censura en Galicia?

X.L.B.- Non teño a experiencia recente diso.

M.P.R.- Vostede non recibiu presións do poder?

XLB.- Na época Fraga, el fixo intentos, pero non o acadou e o meu xornal seguiume apoiando e publicando.

O poder confunde a boa información coa favorable, e ten outra idea moi curiosa: a opinión é un enredo e podes facer o que queiras. Se un conselleiro ou un presidente fai un discurso pésimo no Parlamento, pensan que ti podes facer o artigo dicindo que estivo xenial. Un columnista non é crible, nin querido polo público, se escribe ao contrario da evidencia. Cando un comentarista é totalmente fiel e fai o que o poder espera que faga, non vale para nada e acábano desprezando. Pódeselle facer un favor puntual a un poderoso, ou a un amigo, case todos o facemos algunha vez, aínda que o columnista honrado deixa ver que hoxe estou a botarlle unha man, pero ten desgaste. O poder analízase desde a crítica e non desde a apoloxía, e cando ti es neutral falas moitas máis veces mal que ben, somos incómodos.

M.P.R.- Pódese opinar con rigor pero tamén con ironía, sarcasmo e humor?

X.L.B.- Procuro utilizar a ironía, a comparación ou a parábola e aí xa hai sempre humor. Facer comparación entre a chegada de Bush a España e a señora da túa aldea que ía ás verzas, alixeira o texto e non lle quita rigor á cuestión. O motivo polo que hoxe non prima a crónica áxil e lixeira é a preocupación pola linguaxe correcta. Cando usas a ironía estás, no fondo, utilizando un instrumento difícil de medir ou valorar como a vai interpretar o cidadán e por iso ao columnista lle resulta máis rendible a frase feita -“ao mellor non acerto, pero polo menos non me equivoco”- que a flexibilidade na expresión. Hoxe na política, nos negocios e na opinión, acertar é unha cuestión de segunda importancia: a prioridade absoluta é non equivocarse.

M.P.R.- De parábolas. Nun conto de Manuel Rivas hai un saxofonista de orquestra que segue a tocar pese a que no adro da festa entrou a neboeira e non ve se hai ou non xente a bailar. O columnista sabe se ten ou non público para quen escribir?

X.L.B.- Todo columnista sabe para quen toca. A maior parte tocan para o xornal ou para o poder, hai moi poucos columnistas que tocan para o público, porque o público do xornal é a cousa máis diversa que pode haber. Creo que hai poucas persoas que din: eu voume facer querer polo meu xornal e facerme respectar do poder, a través de gañar o público. O público do xornal non está clasificado e estante lendo, ao mesmo tempo, o reitor da universidade, especialistas no tema de que estás falando, de urbanismo, economía ou dereito, e tamén alguén que non entende nin sequera as palabras básicas do asunto, os do PP, do PSOE e do BNG e os que non teñen interese na política...

Só se pode ser bo columnista se consegues ser interesante para o especialista e entendible para o que é a primeira vez que le algo dese tema, por iso a linguaxe do columnista é tan difícil e hai profesores extraordinarios, autores de grandes tratados, que como columnistas non son lidos por ninguén, escriben só para o seu colega universitario do gabinete do lado.

M.P.R.- Falando da universidade, din que é localista manter tres universidades, que hai endogamia no acceso e consolidación da carreira docente...

X.L.B.- Algo de certo teñen, pero non estou de acordo con ningunha das dúas afirmacións.

M.P.R.- A ver, tres universidades...

X.L.B.- Galicia era quen de manter tres universidades, non pasaría absolutamente nada. Onde estivo o fallo foi que para facer as tres, desmembramos a de Santiago, que fora creando unha enorme masa crítica, recursos físicos, intelectuais etc., e quitámoslle Arquitectura para A Coruña e as enxeñarías para Vigo. Cando naceron as outras universidades, o modelo galego estaba facendo vasos comunicantes: perdiamos unha das mellores universidades de España para aumentar as universidades. Deberíamos ter feito tres universidades sen afectar a Santiago. Ao mesmo tempo, as tres universidades deberon nacer especializándose nas respectivas titulacións e non emprendendo unha aloucada carreira polo número de titulacións, por ter todas as carreiras, por ser universidades completas. Esa obsesión é unha loucura e os títulos universitarios que manexamos son auténticas fraudes que xa as empresas están revisando: cando chega unha persoa buscando traballo e ves que ten tres ou catro títulos, xa sabes que podes estar ante un especialista en currículos.

M.P.R.- Endogamia.

X.L.B.- Non son as universidades as causantes, senón os grupos de poder que se moven no interior delas: a corrupción está aí e non noutro lado. A reforma do profesorado que se fixo no tempo do PP tivo resultados moitísimo peores e máis corruptos que o sistema anterior e moito  temo que o que veña a substituílo sexa moito peor que o de agora.

O sistema de preparación do profesorado é moi longo: a realización da tese de doutoramento leva cinco anos, despois vén a visita a distintas universidades, a práctica universitaria docente, onde un foi axudante de aulas ou tivo encomendada durante  catro, cinco ou sete anos, unha materia. Non é lóxico de todo que, cando vaias facer unha oposición final, non teñas modelo para compensar ese proceso de formación: vas examinar, para ver se pode dar unha materia, a quen a leva dándoa durante moitos anos. É moi difícil dicirlle que non está capacitado a quen leva dando a materia oito anos. Polo tanto, ou se establece un mecanismo que permita compensar os longos, inestables e nada retribuídos procesos de formación do profesorado ou senón dá certa sensación de endogamia, porque lle recoñeces na práctica o que non lle podes recoñecer en sistema formal.

M.P.R.- Que percepción social hai sobre un politólogo?

X.L.B.- Hai moi pouco coñecemento desa profesión. Creo que algo fixen pola profesión. A mesma idea de que a xente que me coñecía, distinga entre cando eu facía política, era político, e agora que falo de política ou ensino política e son politólogo, creo que axuda a ter unha idea relativamente clara, pero estamos aínda nos fundamentos, en parte porque temos dificultade en explicar a diferenza entre politoloxía e política. No fondo, politólogos e políticos lévanse mal. O politólogo tende a desprezar o político, porque pensa que non sabe nada, e o político despreza o politólogo porque pensa que ten teoría pero na práctica fracasa. Sería como se nun hospital o cirurxián (que sería o político) crese que el é o que salva o enfermo e que a parte previa (o diagnóstico ou a análise), non teñen nada que ver. Hoxe o cirurxián xa aprendeu que el é a parte final dun proceso complexo e, en cambio, aínda non o aprendeu o político.

Pola nosa banda, cando facemos estratexias, previsión de resultados etc. e, ás veces, non acertamos, os politólogos temos unha especial calidade para dicir que no fondo nós acertaramos pero o cidadán non reparou no fondo do que nós lle dixeramos.

M.P.R.- Pedagoxía, socioloxía, políticas, filosofía etc., semellan aínda carreiras menores fronte a outras percibidas socialmente como máis científicas e acreditadas. Segue a existir a vella división ciencias-letras?

X.L.B.- No fondo seguimos a vella división ciencias e letras pero a aparición doutras titulacións dificultou esa división. Por iso hoxe falamos de ciencias duras, que teñen a expresión en fórmulas e ciencias brandas, que ao non teren a expresión en fórmulas, dan a sensación de ser conclusións menos apodípticas, contundentes ou demostrables. Se ves os gabinetes de asesoría da Xunta, a maioría son xornalistas, porque o político está máis convencido do éxito de contar ben a realidade -aínda que sexa mala- que de facelo ben. Preocúpalle máis o que sae no xornal que o que fai, pero o día que lle preocupe facelo ben e estea convencido de que no xornal non vai saír que fixo moitas cousas se non as fixo, empezará a haber politólogos nos gabinetes. Ao mellor, en 15-20 anos teremos a profesión identificada como hoxe imos ao fisioterapeuta e hai 20-25 anos non sabiamos o que era.

M.P.R.- Sobre profesións descoñecidas, o mundo dos xestores culturais ten unha formación de procedencia ampla como un bazar chinés, encontrou un nicho no mercado institucional e continúa nunha indefinición permanente da profesión e a función. Que é a acción cultural institucional?

X.L.B.- A acción cultural creo que está nunha etapa de crise positiva, ese punto en que o de antes xa non serve e o novo aínda non se sabe de todo, unha certa sensación de caos e improvisación, unha situación normal nunha etapa de gran cambio, ao que lle chamaban na aldea, con respecto aos cativos, as medras.

Como lle pasa a todo novo rico (que é o que somos neste momento en España e en Galicia), pasamos de ser un país inculto, sen aprecio polo patrimonio cultural (se algo valorabamos o arquitectónico da igrexa románica estragabamos o contorno, os arquivos das igrexas etc.), e de oferta cultural mínima, exactamente ao contrario: toda vila quere ter unha aula de cultura, un festival-de-non-sei-que, un teatro, poñer en valor o patrimonio tanxible e intanxible etc.

Ao mesmo tempo, na idea de que a “gran cultura”  é para privilexiados, e unha sinfonía de Beethoven é algo que só mobiliza a catro tolos, estamos nun momento en que aínda pensamos na cultura como subministración e os xestores de cultura como administradores de calquera outra cousa: canto diñeiro teño para facer cultura nun concello e canta xente podo mover con este orzamento en actividades consideradas de cultura? E por iso, no fondo, é o mesmo unha sardiñada que unha ópera. Esa é a etapa do cambio e creo que imos comezar a diferenciar o que é cultura do que non. Ou o que é cultura que as institucións deben ofrecer do que é a cultura en que o cidadán ten que ter e asociarse pola súa conta.

M.P.R.- Pero houbo grandes cambios sociais, económicos e culturais, que...

X.L.B.- Imaxino o que pensaría hai moitos anos un paisano galego vendo unha película de suspense, cando o heroe coñece a moza porque ela vai ler á biblioteca polas tardes: el vai alí, fala con ela, e a bibliotecaria (con cara de señorita Rottenmeyer) pide silencio e repréndeos porque molestan os outros lectores. A escena era natural dunha vila en que unha persoa fai uso dos recursos materiais da cultura. Nós non estamos nese camiño porque estamos aínda na cultura espectáculo e movemento de xente. A cultura non é só música ou literatura. E festas, claro, que é o que é hoxe cultura na práctica. Creo que o novo xestor cultural terá que ser o que produza esta transformación, buscar novos recursos e, por outra parte, terá que desprezar outras cousas que non deben estar servidas e sostidas polo patrimonio público.

M.P.R.- De que cambio falariamos daquela?

X.L.B.- A transformación é diferenza entre escoitar a banda de música na festa, coas atraccións soando de fondo, a tómbola vendendo boletos e a xente falando entre si, e un concerto nun lugar en silencio. Non sabiamos o que era cultura e agora sabemos que é indispensable para a formación das persoas, comezamos a ter recursos..., fáltanos a parte final, un proceso selectivo. E isto afecta non só ao que vale e ao que non vale culturalmente, senón tamén ao que valendo non ten por que ser servido polas institucións públicas. Entendo que aí terá que estar a función dos novos xestores culturais dos concellos.

M.P. R.- Onde se fai o xestor cultural?

X.L.B.- Se fixésemos unha titulación universitaria para eles, probablemente fracasariamos. Non creo que se fagan na universidade, algún día se farán, cando concellos e organismos públicos teñan esa figura homologada, e esas persoas comecen a ter revistas, publicacións, congresos, intercambio de experiencias etc. Hoxe en día sería imposible entender a formación dun médico sen a asistencia a congresos. Necesitas un proceso de formación dura, pero despois necesitas a reciclaxe de coñecementos, o intercambio de experiencias ou a apertura de novos horizontes que, ás veces, ti produces e, outras, apréndelo doutras experiencias.

M.P.R.- Non hai excesiva demagoxia coa Cidade da Cultura?

X.L.B.- Eu non estaría en contra dunha cidade da cultura que fixese un corte e dixese: hai unha cultura de excelencia que se vai centralizar e unha cultura popular que se vai descentralizar porque a cultura de excelencia non é para a disgregar: podemos ter un Pazo de Ópera,  pero non se hai, ao mesmo tempo, tres quioscos de opereta que funcionan facendo ópera, que é o que hai neste momento. Eu entendería unha orquestra magnífica nun único sitio con cabida suficiente para que os afeccionados de Galicia se abonen. Pero iso está loitando contra o localismo. Se viñese alguén que dixese: eu non lle digo á cidade de arriba e a de abaixo que non poden facer ópera ou orquestras, dígolles que as paguen pola súa conta,  pero o que queira ver ópera de verdade vai a vela nun Pazo da ópera, con entradas relativamente caras, pero unha ópera subvencionada, como en todas partes.

M.P.R.- É fácil estar contra a Cidade da Cultura...

X.L.B.- Non estou en contra dunha Cidade da Cultura, senón desta Cidade da Cultura que ninguén é quen de dicir que é e que vai custar, despois de case dez anos de traxecto. A Cidade da Cultura é unha trapallada -hai que empezar a reivindicar a palabra trapallada como concepto politolóxico- que vai construíndo obra e obra e obra e de momento estamos fascinados pola desmesura. O que asoma no horizonte é como o rei nu, ninguén se atreve a dicilo e moito temo que cando se inaugure teñamos que facer como os americanos: isto ten 50.000 toneladas de non-sei-que,  890 ventás, caberían as catedrais de Colonia, O Vaticano e Santiago todas xuntas, se fixésemos misa nela xuntaría a cen mil peregrinos a un tempo…, porque o resto non está claro.

M.P.R.- Unha frivolidade, pero cuantificada: temos tres universidades, tres aeroportos e -de momento- dous portos exteriores…, non se resolvería a polémica da Cidade da Cultura se se constrúen outras dúas, empezando pola Coruña…?

X.L.B.- Case seguro que si. Pero apareceu unha con tal volume de investimento que para facer dúas comparables, non hai recursos, e se non se fan comparables non remata o debate. Non teño dúbida de que se fose un modelo máis pequeno, a Xunta diría: non se preocupen A Coruña e Vigo que lles fago un par delas máis e unha parte importante do debate acabaría. Coas autoestradas do mar estámonos xogando máis que coa Cidade da Cultura e non hai debate.

M.P.R.- O porto exterior de Coruña -invisible para o debate público- non é volver repetir a historia?

X.L.B.- Claro. A Cidade da Cultura de que vimos de falar é un símbolo do problema xeral de Galicia, que pasa tamén cos portos: hai varios, todos son exteriores, todos xorden con intención de amolar os demais e converterse no único porto exterior. Aí está o erro. Non pasaría nada se tivésemos un porto exterior para contedores, coches e pedra e fixésemos outro na Coruña especializado en petróleo, carbón, grans etc. O problema é que ninguén sabe como se vai manter en activo, como xerar investimentos de renovación, frigoríficos, clasificación, aduanas etc.

M.P.R.- Case vinte anos despois, sempre que vostede vai a un acto público, aínda lle preguntan se vai volver ou por que non volve á política activa. É que era moi bo ou porque non lle queren ben?

X.L.B.- Creo que hai un sentimento xeral -propiedade de ninguén pero común en Galicia- de que a min se me botou dunha forma impropia. De todo o que fixen na política, eu -que fixen cousas ben e tamén mal- escollería a miña saída como o mellor que fixen. Cometín algunhas equivocacións, pero o día que decidín marchar porque nun balance razoable estaba perdendo máis tempo en me xustificar que en facer, a partir de aí non hai intermedios. Desmentindo todo o que se dixo sobre min: “é un ambicioso”, “quere o poder”, “non ten onde ir”, “non serve para outra cousa”, “nunca será capaz de marchar da política”..., funme da Cidade da Política nunha decisión que está moi ben descrita na Biblia: saes da cidade, sacodes o po das sandalias e non levas nada.

M.P.R.- Vai facer vostede algo por volver á política?

X.L.B.- Imaxine que a política é un libro e que só lle falta pasar unha folla...

M.P.R.- Imaxine unha foliada de aire -cousas do cambio climático/político- e pasa esa folla...

X.L.B.- Vale. Pero se depende de que eu molle o dedo e faga un aceno, non pasará esa folla.

 
 

   Atrás       Subir